Połknięty przez kaszalota? Biolodzy sprawdzają, ile prawdy jest w thrillerze Upadek wieloryba

Punkt wyjścia Upadku wieloryba (Whalefall) brzmi jak żart: siedemnastoletni Jay (Austin Abrams) nurkuje u wybrzeży Kalifornii, by odnaleźć szczątki zmarłego ojca (Josh Brolin), i zostaje połknięty przez kaszalota. Tlenu wystarczy mu na mniej więcej godzinę. Film wyreżyserował Brian Duffield na podstawie powieści Daniela Krausa z 2023 roku – obaj podpisali się też pod scenariuszem. Thriller Disneya jest już na ekranach polskich kin, a oficjalny zwiastun można obejrzeć na YouTube. Kraus wpadł na pomysł po obejrzeniu viralowego nagrania z 2020 roku, na którym dwoje kajakarzy w Kalifornii omal nie trafiło do paszczy humbaka. Eksperci wyjaśnili mu wtedy, że jeśli jakikolwiek wieloryb byłby w stanie połknąć człowieka, to wyłącznie kaszalot. Sprawdziliśmy, co na ten temat mówią naukowcy i jak kończyły się prawdziwe spotkania ludzi z wielorybią paszczą. Głos biologa Shane Gero, założyciel Dominica Sperm Whale Project i główny biolog inicjatywy Project CETI, tłumaczył w audycji Science Friday, że kaszalot ma najszerszy przełyk spośród wszystkich wielorybów – od 30 do 40 centymetrów średnicy, mniej więcej jak rama rakiety tenisowej. Fiszbinowce, w tym humbaki, mają gardło znacznie węższe. Gero podkreślił jednak, że nie ma ani jednego udokumentowanego przypadku, w którym kaszalot rzeczywiście połknąłby człowieka. Nawet gdyby do tego doszło, wnętrze zwierzęcia nie daje szans. Żołądek kaszalota składa się z czterech komór: pierwsza miażdży pokarm mechanicznie, w drugiej rozkłada go kwas. Według Gero film pokazuje te dwie komory wiernie. „Żaden zwierzęcy żołądek nie został stworzony do podtrzymywania życia. Wręcz przeciwnie” – powiedział serwisowi Syfy. Kaszaloty schodzą przy tym na głębokość ponad 900 metrów, gdzie samo ciśnienie byłoby dla człowieka zabójcze. Legenda kontra fakty Najsłynniejszą historią o „współczesnym Jonaszu” jest opowieść o Jamesie Bartleyu. W 1891 roku amerykańska prasa donosiła, że w pobliżu Falklandów połknął go kaszalot, a dzień później marynarze wydobyli go żywego z żołądka zwierzęcia. Historyk Edward B. Davis ustalił jednak, że statek wielorybniczy Star of the East nigdy nie istniał, a brytyjska jednostka o tej nazwie była wtedy daleko od Falklandów. Żona jej kapitana oświadczyła zresztą, że w całej historii nie ma ani słowa prawdy. Udokumentowane przypadki są znacznie skromniejsze. 11 czerwca 2021 roku poławiacz homarów Michael Packard nurkował u wybrzeży Provincetown w stanie Massachusetts, gdy na głębokości około 14 metrów humbak zgarnął go do pyska. Packard spędził w nim według własnej relacji 30–40 sekund, zanim wieloryb wynurzył się i go wypluł. Skończyło się na siniakach. Jooke Robbins z Center for Coastal Studies uznała to za pomyłkę zwierzęcia, a nie atak. W lutym 2025 roku w Cieśninie Magellana humbak na kilka sekund wciągnął do paszczy chilijskiego kajakarza Adriána Simancasa razem z jego żółtym kajakiem. Wszystko nagrał ojciec chłopaka, Dell, płynący obok. „Myślałem, że już po mnie” – mówił Adrián agencji AP. Obaj wrócili na brzeg bez obrażeń. W obu potwierdzonych przypadkach sprawcami były humbaki, które złapały człowieka przypadkiem podczas żerowania i fizycznie nie mogłyby go połknąć. Całe „uwięzienie” trwało sekundy, a nie godzinę. Upadek wieloryba na tle innych filmów o wielorybach Do porównania wybraliśmy z bazy SMDB filmy aktorskie i animowane, w których wieloryb lub orka odgrywa w fabule kluczową rolę i które mają na TMDB co najmniej 400 głosów (stan na 20 października 2026). Kolejność według średniej ocen TMDB: 1. Pinokio (1940) – 7,10 (5975 głosów), Geppetta i Pinokia połyka tu wieloryb Monstro 2. Jeździec wielorybów – 7,07 (416 głosów) 3. Moby Dick (1956) – 7,06 (431 głosów) 4. W samym sercu morza (2015) – 6,76 (4177 głosów), historia statku Essex zatopionego w 1820 roku przez kaszalota 5. Na ratunek wielorybom (2012) – 6,70 (503 głosy) 6. Uwolnić orkę (1993) – 6,20 (1849 głosów) 7. Orka. Wieloryb zabójca (1977) – 6,15 (567 głosów) Upadek wieloryba ma na razie średnią 6,8, ale tylko z 52 głosów, więc nie spełnił naszego progu. Gdyby ta ocena się utrzymała, film zająłby czwarte miejsce, tuż przed W samym sercu morza. Krytycy też są powściągliwi: 71–72 % pozytywnych recenzji na Rotten Tomatoes i 59 na 100 punktów w Metacritic. Gorzej idzie w kasach. Pierwszy weekend w USA przyniósł około 8 milionów dolarów, a łączne wpływy na świecie wyniosły 17,5 miliona przy budżecie 60 milionów. Amerykańskie media wskazują m.in. na zbieżność premiery ze Street Fighterem. Ulicznym wojownikiem, który w ten sam weekend przyciągnął podobną, głównie męską widownię. W obsadzie są również Elisabeth Shue i John Ortiz. Zdjęcia kręcono w Los Angeles i na półwyspie Monterey, a do scen we wnętrzu wieloryba zbudowano praktyczną dekorację o wysokości około 3,7 metra i szerokości 5,5 metra. Anatomię kaszalota film oddaje więc według eksperta wiernie – sama fabuła pozostaje jednak czystą fikcją.